{"id":530,"date":"2024-09-17T15:35:36","date_gmt":"2024-09-17T15:35:36","guid":{"rendered":"https:\/\/ciekawy.blog\/?p=530"},"modified":"2024-09-17T16:14:04","modified_gmt":"2024-09-17T16:14:04","slug":"byl-wielkim-inzynierem-rzek-pamietamy-go-jako-prezydenta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ciekawy.blog\/index.php\/2024\/09\/17\/byl-wielkim-inzynierem-rzek-pamietamy-go-jako-prezydenta\/","title":{"rendered":"By\u0142 wielkim in\u017cynierem rzek. Pami\u0119tamy go jako prezydenta"},"content":{"rendered":"\n

Trudno powiedzie\u0107, \u017ce Polska nie pami\u0119ta o Gabrielu Narutowiczu. Jest w podr\u0119cznikach. Nakr\u0119cono o nim filmy. S\u0105 ulice i instytucje jego imienia. S\u0142usznie. Tylko, \u017ce pami\u0119tamy go jako polityka. Tymczasem Narutowicz by\u0142 przede wszystkim genialnym in\u017cynierem. Jednym z najwybitniejszych budowniczych prze\u0142omu XIX i XX wieku w Europie, a wi\u0119c i na \u015bwiecie. Budowa\u0142 zapory i elektrownie wodne. By\u0142 bohaterem narodowym Szwajcar\u00f3w.<\/strong><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Robi\u0142 to w najtrudniejszych warunkach. Nie ba\u0142 si\u0119 budowa\u0107 w wysokich g\u00f3rach i miejscach, w kt\u00f3rych inni nie dawali rady. Wygrywa\u0142 mi\u0119dzynarodowe wystawy. <\/p>\n\n\n\n

Mawia\u0142, \u017ce \u201ein\u017cynier jest jak B\u00f3g. Do\u015bwiadcza tej samej przyjemno\u015bci stworzenia\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Nie ma tego z\u0142ego\u2026<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

M\u00f3wi si\u0119 niekiedy, \u017ce nie ma tego z\u0142ego, co by na dobre nie wysz\u0142o. W przypadku Narutowicza dok\u0142adnie tak by\u0142o. I to dwa razy. Urodzi\u0142 si\u0119 na terenach zaboru rosyjskiego w zamo\u017cnej polskiej rodzinie, kt\u00f3ra piel\u0119gnowa\u0142a tradycje narodowe i powsta\u0144cze. Przy czym jego ojciec musia\u0142 wiedzie\u0107, \u017ce Polska potrzebuje nie tylko \u017co\u0142nierzy, ale te\u017c silnej gospodarki. Wiadomo o tym, poniewa\u017c uw\u0142aszczy\u0142 ch\u0142op\u00f3w wcze\u015bniej ni\u017c zrobi\u0142 to carski rz\u0105d. Kiedy polski ziemianin robi\u0142 co\u015b takiego z w\u0142asnej woli w po\u0142owie XIX wieku, by\u0142a to manifestacja rozs\u0105dku i przekona\u0144.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"Gabriel<\/a>
Gabriel Narutowicz. \u0179r\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe.<\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Ojciec zmar\u0142 jednak, kiedy Gabriel mia\u0142 rok i wychowywa\u0142a go matka. Ale w tym samym duchu poszanowania warto\u015bci. Nie chc\u0105c, by ch\u0142opak poszed\u0142 do rosyjskiego gimnazjum, przeprowadzi\u0142a si\u0119 wraz z nim i wys\u0142a\u0142a go do niemieckiej szko\u0142y. P\u00f3\u017aniej trafi\u0142 na uczelni\u0119 w Petersburgu, ale rozchorowa\u0142 si\u0119 tam powa\u017cnie na gru\u017alic\u0119. Lekarze orzekli, \u017ce zosta\u0142o mu niewiele \u017cycia, a klimat miasta mu szkodzi i je\u017celi chce mie\u0107 szans\u0119 na kilka dodatkowych lat, to musi wyjecha\u0107. Rodzina by\u0142a zamo\u017cna, wi\u0119c pos\u0142ucha\u0142a i matka zabra\u0142a ch\u0142opaka do Davos.<\/p>\n\n\n\n

I tak od czego\u015b, co by\u0142o z\u0142\u0105 wiadomo\u015bci\u0105, zacz\u0119\u0142a si\u0119 wielka kariera. <\/p>\n\n\n\n

Szwajcarski klimat postawi\u0142 m\u0142odego Gabriela Narutowicza na nogi. Ch\u0142opak poszed\u0142 na Politechnik\u0119 w Zurychu, gdzie \u2013 opisywa\u0142 Alfred Liebfeld w ksi\u0105\u017cce \u201ePolscy in\u017cynierowie\u201d \u2013 \u201enie ogranicza\u0142 si\u0119 do studi\u00f3w \u015bci\u015ble zawodowych. S\u0142ucha wyk\u0142ad\u00f3w filozofii, historii i innych przedmiot\u00f3w humanistycznych.\u201d Anga\u017cuje si\u0119 te\u017c w \u017cycie szwajcarskiej Polonii i szkolenia wojskowe, kt\u00f3re odbywa\u0142 na wypadek, gdyby takie umiej\u0119tno\u015bci mia\u0142y mu si\u0119 kiedy\u015b przyda\u0107 w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

Wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce do kraju nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107. Pom\u00f3g\u0142 bowiem koledze (pono\u0107 jedynie usun\u0105\u0107 obci\u0105\u017caj\u0105ce dokumenty), kt\u00f3ry planowa\u0142 zamachy bombowe w zaborze rosyjskim. Ale tak si\u0119 porani\u0142 przy pr\u00f3bach pirotechnicznych, \u017ce sprawa wysz\u0142a na jaw. W\u0142adze carskie zadba\u0142y wi\u0119c, by zaanga\u017cowani w nie m\u0142odzi ludzie nie mogli wr\u00f3ci\u0107 z emigracji. By\u0107 mo\u017ce wykazuj\u0105c si\u0119 przy tym du\u017cym rozs\u0105dkiem i umiej\u0119tno\u015bci\u0105 przewidywania, bo gdyby Narutowicz r\u00f3wnie sprawnie burzy\u0142 mosty, jak budowa\u0142 zapory i elektrownie wodne, to m\u00f3g\u0142by to by\u0107 ca\u0142kiem du\u017cy problem dla cara.<\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym razie zn\u00f3w by\u0142a to z\u0142a wiadomo\u015b\u0107, kt\u00f3ra wysz\u0142a na dobre.<\/p>\n\n\n\n

\u201eBia\u0142y w\u0119giel\u201d Szwajcar\u00f3w<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Narutowicz zosta\u0142 bowiem z przymusu w Szwajcarii i tam zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w prac\u0119 in\u017cyniersk\u0105. Zacz\u0105\u0142 od projektowania linii kolejowych, by za chwil\u0119 dosta\u0107 prac\u0119 przy kanalizacji i wodoci\u0105gach w St. Gallen. \u2013 Tu po raz pierwszy styka si\u0119 z problemem regulacji rzeki \u2013 opisywa\u0142 Liebfeld, dodaj\u0105c, \u017ce m\u0142ody in\u017cynier od razu poczu\u0142 si\u0119 w swoim \u017cywiole. Pocz\u0105tki by\u0142y pono\u0107 trudne, bo szef biura, w kt\u00f3rym go zatrudniono, nie lubi\u0142 Polak\u00f3w i og\u00f3lnie S\u0142owian ka\u017cdego rodzaju, kt\u00f3rych uwa\u017ca\u0142 za leni, nierob\u00f3w oraz pr\u00f3\u017cniak\u00f3w. S\u0142owem \u2013 podsumowywa\u0142 Liebfeld \u2013 \u201eelement nieproduktywny\u201d. Narutowicz wspomina\u0142, \u017ce tward\u0105 mia\u0142 tam szko\u0142\u0119.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"Widok<\/a>
Widok St. Gallen oko\u0142o 1900 roku. Fot.: Eduard Spelterini, Domena publiczna\/Wikimedia.<\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Ale si\u0119 nie obrazi\u0142. Postanowi\u0142 raczej, \u017ce szefowi dowiedzie, i\u017c ten si\u0119 myli. Pracowa\u0142 ci\u0119\u017cko, a \u017ce mia\u0142 g\u0142ow\u0119 na karku, to szybko zacz\u0119to go ceni\u0107 i powierzono mu sekcyjn\u0105 regulacj\u0119 Renu. \u2013 Kana\u0142 d\u0142ugo\u015bci 20 kilometr\u00f3w mia\u0142 osuszy\u0107 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 doliny rzeki powy\u017cej Jeziora Bode\u0144skiego i ods\u0142oni\u0107 tereny na pola uprawne \u2013 opisywa\u0142 Marek Borucki w bardzo ciekawej ksi\u0105\u017cce \u201eWielcy zapomniani. Polacy, kt\u00f3rzy zmienili \u015bwiat\u201d. Poradzi\u0142 sobie doskonale, czym zwr\u00f3ci\u0142 na siebie uwag\u0119 w\u0142a\u015bciciela wa\u017cnego biura projektowego.    <\/p>\n\n\n\n

I to nie byle jakiego, bo tym by\u0142 Louis Kursteiner \u2013 specjalista w dziedzinie budowy elektrowni wodnych. A by\u0142 to w Szwajcarii doskona\u0142y czas dla takich ludzi. Kraj postanowi\u0142 bowiem zainwestowa\u0107 ogromne pieni\u0105dze w \u201ebia\u0142y w\u0119giel\u201d i rozw\u00f3j energetyki na rzekach. Znaj\u0105cy si\u0119 na niej in\u017cynierowie byli bardzo potrzebni.<\/p>\n\n\n\n

Dlaczego to Szwajcaria wysun\u0119\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas na czo\u0142o w tej dziedzinie?<\/p>\n\n\n\n

To pytanie zada\u0142 sobie Alfred Liebfeld i odpowiedzia\u0142 na nie w spos\u00f3b, kt\u00f3ry pokazuje, \u017ce cho\u0107 od tamtego czasu min\u0119\u0142o ju\u017c ponad 120 lat, to kiedy chodzi o polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 i postrzeganie przez m\u0105dre kraje roli oraz znaczenia inwestycji w energetyk\u0119, zmieni\u0142o si\u0119 niewiele. A mo\u017ce nawet nic.<\/p>\n\n\n\n

Autor \u201ePolskich in\u017cynier\u00f3w\u201d tak odpowiedzia\u0142 na postawione przez siebie pytanie: \u201eOt\u00f3\u017c Szwajcaria nie posiada bogactw naturalnych w postaci w\u0142asnego paliwa, nie ma tam bowiem ani w\u0119gla kamiennego, ani brunatnego, ani wreszcie z\u0142\u00f3\u017c ropy naftowej. W tych warunkach niewielki ten kraj, o coraz bardziej rozwijaj\u0105cym si\u0119 przemy\u015ble przetw\u00f3rczym, skazany by\u0142 na dostawy paliwa \u2013 w\u0119gla i ropy \u2013 zza granicy, co oczywi\u015bcie obci\u0105\u017ca\u0142o gospodark\u0119 wielkimi kosztami. Co wybitniejsi in\u017cynierowie szwajcarscy drugiej po\u0142owy XIX stulecia z trosk\u0105 patrzyli w przysz\u0142o\u015b\u0107 zdaj\u0105c sobie spraw\u0119, \u017ce zale\u017cno\u015b\u0107 od importu paliw z pa\u0144stw obcych mo\u017ce fatalnie odbi\u0107 si\u0119 na przysz\u0142o\u015bci kraju \u2013 i to nie tylko gospodarczej, ale i politycznej. Te w\u0142a\u015bnie troski i obawy sprawi\u0142y, \u017ce zacz\u0119to powa\u017cnie my\u015ble\u0107 o olbrzymich \u017ar\u00f3d\u0142ach energii kryj\u0105cych si\u0119 w \u00bbbia\u0142ym w\u0119glu\u00ab, kt\u00f3rego g\u00f3rzysta Szwajcaria ma pod dostatkiem.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Najtrudniejsze elektrownie tamtych czas\u00f3w<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Zlecenia zacz\u0119\u0142y wi\u0119c p\u0142yn\u0105\u0107 do biur projektowych, a wiele z nich trafia\u0142o na biurko Kursteinera. I strumie\u0144 mia\u0142 si\u0119 tylko zwi\u0119ksza\u0107 \u2013 do tego zlece\u0144 nie tylko krajowych, ale tak\u017ce zagranicznych. Dlaczego? Poniewa\u017c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zatrudniony przez niego Gabriel Narutowicz to prawdziwy geniusz w dziedzinie in\u017cynierii wodnej. Jego projekty wkr\u00f3tce zacz\u0119\u0142y zdobywa\u0107 dla biura presti\u017cowe nagrody. Mi\u0119dzy innymi z\u0142ote medale mi\u0119dzynarodowych wystaw. A ich warto\u015bci dowodzi\u0142y kolejne trudne, ale udane realizacje. Przy czym talent Gabriela Narutowicza oraz jego obrotno\u015b\u0107 i umiej\u0119tno\u015b\u0107 zarz\u0105dzania szybko spowodowa\u0142y, \u017ce z pracownika biura sta\u0142 si\u0119 jego wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem.  <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"Elektrownia<\/a>
Elektrownia Kubel oko\u0142o 1903 roku. Fot. Von Unbekannt – Stadtarchiv St. Gallen\/Wikimedia Commons.<\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Zacz\u0105\u0142 wi\u0119c od wzi\u0119cia udzia\u0142u w budowie elektrowni Kubel pod St. Gallen. \u2013 Liczni fachowcy z Francji, W\u0142och, Anglii, Niemiec, a nawet ze Stan\u00f3w Zjednoczonych, przybywali pozna\u0107 ten zak\u0142ad, cud techniki elektrotechnicznej \u2013 by podobne zbudowa\u0107 u siebie \u2013 opisywa\u0142 Borucki. <\/p>\n\n\n\n

Kilka lat p\u00f3\u017aniej Narutowicz staje ju\u017c na czele budowy kolejnej elektrowni \u2013 w Andelsbuch, gdzie musi mi\u0119dzy innymi znale\u017a\u0107 rozwi\u0105zanie dla du\u017cych waha\u0144 w poborze energii w ci\u0105gu doby. Zrobi\u0142 to tworz\u0105c rezerwowy zbiornik wody. \u2013 Dzi\u015b takie poj\u0119cia, jak elektrownia przep\u0142ywowa i elektrownia zbiornikowa s\u0105 dla in\u017cyniera-elektryka terminami potocznymi. Pami\u0119tajmy jednak o tym, \u017ce dzieje si\u0119 to przed przesz\u0142o p\u00f3\u0142wieczem (cytowan\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 wydano w 1957 roku \u2013 tb) i \u017ce pod\u00f3wczas budowa elektrowni wodnych wymaga\u0142a nie tylko tw\u00f3rczej, pionierskiej pracy in\u017cynier\u00f3w, ale i poszukiwa\u0144 nowych dr\u00f3g, na kt\u00f3re przedtem nikt nie wkracza\u0142 \u2013 pisa\u0142 Liebfeld i dodawa\u0142, \u017ce elektrownia ruszy\u0142a po trzech latach.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Projekt elektrowni w Andelsbuch. Fot. Von Foto Bereiter – Archiv der Vorarlberger Kraftwerke AG (VKW), Bregenz\/Wikimedia Commons.<\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Staj\u0105c si\u0119 wielkim sukcesem, bo nie tylko zapewni\u0142a pr\u0105d sporemu obszarowi Szwajcarii, ale te\u017c nadgranicznym terenom Austrii i Bawarii. By\u0142 to wi\u0119c triumf \u2013 pisa\u0142 Liebfeld – nie tylko \u201ePolaka z Rosji\u201d, ale te\u017c po prostu kraju, dla kt\u00f3rego ten pracowa\u0142. To zapewni\u0142o mu status taki, o jakim m\u00f3wi si\u0119 \u201ebohater narodowy\u201d i zaproszenie do pracy na Politechnice w Zurychu. By\u0142 to wielki presti\u017c, ale Narutowicz go odrzuci\u0142. Zasady by\u0142y bowiem takie, \u017ce nie m\u00f3g\u0142by tego bowiem \u0142\u0105czy\u0107 z prac\u0105 in\u017cynieryjn\u0105, a nie wyobra\u017ca\u0142 sobie jej porzucenia. Szwajcarzy byli wi\u0119c rozczarowani, ale wkr\u00f3tce wr\u00f3cili z now\u0105 propozycj\u0105. Gwarantuj\u0105c mu wyj\u0105tek pozwalaj\u0105cy \u0142\u0105czy\u0107 wyk\u0142ady na uczelni z budowami.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

I bardzo dobrze, bo dzi\u0119ki temu powsta\u0142y kolejne in\u017cynieryjne cuda. Cho\u0107by elektrownia Refrain we Francji, gdzie po raz pierwszy wykorzystano \u201ezamek wodny\u201d oraz Monthey w szwajcarskich g\u00f3rach, gdzie spad wody wynosi\u0142 250 metr\u00f3w. A wygenerowany pr\u0105d zasila\u0142 przemys\u0142 chemiczny w Bazylei. Opr\u00f3cz tego doradza\u0142 w projektach realizowanych w innych krajach, co wi\u0105\u017ce z jego nazwiskiem cho\u0107by budowy w\u0142oskie i hiszpa\u0144skie. W tym na przyk\u0142ad zbudowan\u0105 w g\u00f3rach elektrowni\u0119 Buitreras, kt\u00f3ra zasili\u0142a zak\u0142ady otaczaj\u0105ce Sewill\u0119.  <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"Budowa<\/a>
Budowa elektrowni M\u00fchleberg. Fot. Archiv BKW. Domena publiczna\/Wikimedia.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Za jego najwi\u0119ksze dzie\u0142o uchodzi elektrownia M\u00fchleberg, kt\u00f3ra by\u0142a \u2013 za Liebfeldem – \u201ejednym z najwi\u0119kszych i najnowocze\u015bniejszych na owe czasy zak\u0142ad\u00f3w Europy.\u201d – Trzeba by\u0142o odwagi wielkiego cz\u0142owieka, aby w\u015br\u00f3d si\u0119gaj\u0105cych do nieba granitowych olbrzym\u00f3w u podn\u00f3\u017ca Gletczeru w rejonie masywu Jungfrau zaprojektowa\u0107 i wykona\u0107 dzie\u0142o, kt\u00f3re mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 za chlub\u0119 szwajcarskiej sztuki in\u017cynierskiej \u2013 pisa\u0142 po jego \u015bmierci jeden z wyk\u0142adowc\u00f3w Politechniki w Zurychu.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"Zapora<\/a>
Zapora w M\u00fchleberg w latach 30. XX wieku. Fot.  Walter Mittelholzer<\/a>. Domena publiczna\/Wikimedia.<\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Bohater narodowy Szwajcar\u00f3w wraca do Polski<\/h1>\n\n\n\n

– Jaki\u015b \u201ePolak z Rosji\u201d, jak go pocz\u0105tkowo do\u015b\u0107 lekcewa\u017c\u0105co nazywano, dokona\u0142 ogromnej rewolucji gospodarczej, wskaza\u0142 na bogactwo energetyczne tkwi\u0105ce w kraju, na si\u0142\u0119 licznych rzek mniejszych i wi\u0119kszych, p\u0142yn\u0105cych z rejon\u00f3w g\u00f3rskich wartkim nurtem. T\u0119 si\u0142\u0119 polski in\u017cynier zmusi\u0142 do s\u0142u\u017cenia Szwajcarom. Jego projekty da\u0142y tani\u0105 energi\u0119 elektryczn\u0105 ca\u0142emu krajowi \u2013 pisa\u0142 Marek Borucki. <\/p>\n\n\n\n

Ale Narutowicza ci\u0105gn\u0119\u0142o nad Wis\u0142\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze w 1911 roku \u2013 to historia przytaczana w\u0142a\u015bnie przez autora \u201eWielkich zapomnianych\u201d \u2013 wsiad\u0142 w samoch\u00f3d i ruszy\u0142 na wypraw\u0119 do Galicji, kt\u00f3rej nie obejmowa\u0142 carski zakaz wjazdu. Zobaczy\u0142 tam s\u0142ynn\u0105 galicyjsk\u0105 bied\u0119 i zdecydowa\u0142, \u017ce mo\u017ce wykorzysta\u0107 swoje umiej\u0119tno\u015bci, by pchn\u0105\u0107 zacofan\u0105 prowincj\u0119 ku nowoczesno\u015bci. A co potrafi\u0142 robi\u0107 najlepiej? Oczywi\u015bcie budowa\u0107 elektrownie wodne. Zaproponowa\u0142 wi\u0119c postawienie jednej na Dunajcu, w Szczawnicy. Plany pokaza\u0142 Austriakom, dodaj\u0105c, \u017ce nie oczekuje za ich realizacj\u0119 wynagrodzenia. Ci si\u0119 zgodzili, ale wkr\u00f3tce wybuch\u0142a I wojna \u015bwiatowa i przekre\u015bli\u0142a szanse na wykonanie planu opracowanego przez Narutowicza.<\/p>\n\n\n\n

A wkr\u00f3tce mia\u0142a si\u0119 te\u017c zmieni\u0107 \u015bcie\u017cka jego kariery. Zako\u0144czenie I wojny \u015bwiatowej i odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci przez Polsk\u0119, zmieni\u0142o w jego \u017cyciu wszystko. Przede wszystkim otwiera\u0142o drzwi do powrotu do ojczyzny. Jego warto\u015b\u0107 dostrzeg\u0142y tak\u017ce nowe w\u0142adze i zaprosi\u0142y go do udzia\u0142u w odbudowie kraju. By\u0142y przy tym pewne niezr\u0119czno\u015bci, bo pocz\u0105tkowo proponowano mu posady, kt\u00f3rych obj\u0105\u0107 nie chcia\u0142 lub by\u0142y daleko poni\u017cej jego kwalifikacji. Zaproszono go wi\u0119c na przyk\u0142ad do „obj\u0119cia stanowiska w ministerstwie”, co – przyr\u00f3wnuj\u0105c to dzisiejszych czas\u00f3w – by\u0142oby mniej jak zaproponowanie Rafa\u0142owi Brzosce bycia referentem na poczcie. Narutowicz by\u0142 bowiem nie tylko wybitnym in\u017cynierem, ale te\u017c cz\u0142owiekiem bogatym, kt\u00f3ry realizowa\u0142 bardzo dochodowe projekty.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"J\u00f3zef<\/a>
J\u00f3zef Pi\u0142sudski i Gabriel Narutowicz. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe. <\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Co\u015b takiego uznano wi\u0119c za nietakt, a tak\u017ce \u2013 i zapewne s\u0142usznie \u2013 za przejaw ma\u0142ostkowo\u015bci oraz nieumiej\u0119tno\u015bci korzystania z talent\u00f3w. Zn\u00f3w \u2013 podobnie jak na pocz\u0105tku kariery w St. Gallen \u2013 Narutowicz si\u0119 jednak nie obrazi\u0142 i kiedy w ko\u0144cu przysz\u0142o zaproszenie do obj\u0119cia teki ministra rob\u00f3t publicznych, porzuci\u0142 prac\u0119, maj\u0105tek, dochodowe kontrakty oraz pi\u0119kn\u0105 wille i wygodne \u017cycie w Szwajcarii, by wiedz\u0105 i umiej\u0119tno\u015bciami wesprze\u0107 odbudow\u0119 kraju.<\/p>\n\n\n\n

– Gabriel Narutowicz, jeden z najwybitniejszych fachowc\u00f3w \u015bwiata w dziedzinie budownictwa wodnego, tw\u00f3rca ca\u0142ej serii elektrowni wodnych w Szwajcarii i innych krajach zachodniej Europy, znakomity organizator i menad\u017cer, (\u2026) wr\u00f3ci\u0142 do kraju na pensj\u0119 ministerialn\u0105 ni\u017csz\u0105 od p\u0142acy swego wo\u017anego w Zurychu \u2013 pisa\u0142 Stefan Bratkowski.<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3ci\u0142, bo uwa\u017ca\u0142, \u017ce jego wiedza i umiej\u0119tno\u015bci b\u0119d\u0105 potrzebne w kraju, kt\u00f3ry musia\u0142 stan\u0105\u0107 na nogi po zaborach i wojnie. Zacz\u0105\u0142 od zreformowania ministerstwa, w kt\u00f3rym zmniejszy\u0142 liczb\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w z 3700 do… 746 (!) i da\u0142 woln\u0105 r\u0119k\u0119 ludziom odpowiedzialnym za kierowanie prac\u0105 w terenie. <\/p>\n\n\n\n

\u2013 Osobi\u015bcie dogl\u0105da\u0142 prac (\u2026). Za jego spraw\u0105 tempo odbudowy kraju nabra\u0142o rozmachu. Tylko w 1921 roku odbudowano 270 tysi\u0119cy budynk\u00f3w, w tym wiele szk\u00f3\u0142, ponad 300 most\u00f3w, naprawiono wi\u0119kszo\u015b\u0107 dr\u00f3g i zbudowano ponad 200 kilometr\u00f3w szos \u2013 wylicza\u0142 Marek Borucki w \u201eWielkich zapomnianych\u201d. Chcia\u0142 elektryfikowa\u0107 kraj i budowa\u0107 elektrownie. A zna\u0142 si\u0119 na tym doskonale.<\/p>\n\n\n\n

Zd\u0105\u017cy\u0142 zaprojektowa\u0107 zbudowan\u0105 p\u00f3\u017aniej zapor\u0119 w Por\u0105bce na Sole.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"Elektrownia<\/a>
Elektrownia Wodna Por\u0105bka. Fot. Micha\u0142460. Domena publiczna\/Wikimedia.<\/sub><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

I to mniej wi\u0119cej tyle, bo Polska nie da\u0142a mu okazji, by wykorzysta\u0107 talent i wiedz\u0119. Dalszy bieg jego historii jest doskonale znany. W 1922 roku wpl\u0105tano go w gr\u0119 polityczn\u0105, kt\u00f3rej efektem by\u0142o wybranie go na prezydenta. To nie spodoba\u0142o si\u0119 endekom, kt\u00f3rzy kieruj\u0105c si\u0119 politycznym interesem rozp\u0119tali skierowan\u0105 w niego kampani\u0119 nienawi\u015bci. Ta sko\u0144czy\u0142a si\u0119 zamachem, w kt\u00f3rym Narutowicz zgin\u0105\u0142. I przede wszystkim t\u0119 \u015bmier\u0107 zapisano w historii i o niej si\u0119 uczy.  <\/p>\n\n\n\n

Moim zdaniem robi\u0105c w ten spos\u00f3b wielk\u0105 krzywd\u0119 jego dziedzictwu. I tym, kt\u00f3rzy si\u0119 o nim ucz\u0105, bo tracimy pami\u0119\u0107 o tym, \u017ce jeden z najwi\u0119kszych in\u017cynier\u00f3w wodnych \u015bwiata by\u0142 Polakiem, kt\u00f3ry \u2013 do tego – porzuci\u0142 przynosz\u0105c\u0105 wielki maj\u0105tek prac\u0119, by s\u0142u\u017cy\u0107 budowie gospodarki kraju. Oraz okazj\u0119, by u\u015bwiadomi\u0107 sobie, jak wielkie talenty tracili\u015bmy w historii przez to, \u017ce zamiast dba\u0107 o stworzenie im warunk\u00f3w do pracy, urz\u0105dzali\u015bmy bezsensowne polityczne wojny.<\/p>\n\n\n\n